|
«آغاز آدميزادي»
گفتاري پيرامون اكسير و كيمياي عشق
و
عشق در غزليات حافظ
سخن گفتن از عشق هم دل انگيز است هم دشوار . دل انگيز از
آن رو كه حديثش زخمه بر تار دل ميزند و نغمه ي بي قرار جان
را به پرواز در مي آورد و دشوار از آن رو كه عشق پديده اي
نفساني و به عبارتي ديگر حالتي روحي است كه تجربه اي شخصي
محسوب مي شود . ظاهرا" كلمه ي عشق در ادب فارسي نخستين بار
در شعر شهيد بلخي به كار رفته است
عشق او عنكبوت را ماند بتنيدست تفته گِرد
دلم
اگرچه به نظر ميرسد كه اين كلمه در ادب عربي پيش از اسلام
نيز به كار نرفته است اما پيش از آنكه به ادب موجود فارسي
راه يابد در ادب عربي وجود داشته است با وجود اين ، كوششي
هم در راه يافتن ريشه ي کلمه عشق در زبان هاي باستاني
ايران صورت گرفته است ، كه به سبب دردست نبودن مدارك كافي
اين كوشش قانع كننده نيست و ريشه ي اين كلمه همچنان
ناشناخته مانده است هرچند بعضي از فرهنگ نويسان درباره ي
وجه تسميه ي عشق سخنهايي ايراد نموده اند كه همگي حاکی از
ریشه ی عربی داشتن این کلمه است اما به جای سخنان آنان
کلام پرشور شیخ اشراق را درباره ي وجه تسميه ي عشق نقل
نموده تا حرف و حديث عشق را
هم حسن مطلعي باشد
:
« عشق را از عشقه گرفته اند و عشقه آن گياهي است كه در باغ
پديد آيد و در بن درخت ،اول بيخ در زمين سخت كند . سپس سر
برآورد و خود را در درخت مي پيچد و همچنان ميرود تا جمله ي
درخت را فراگيرد ، چنانش در شكنجه كشد كه نم در ميان رگ
درخت نماند و هر غذا كه به واسطه ي آب و هوا به درخت ميرسد
به تاراج مي برد ، تا آنگاه كه درخت خشك
شود
منشاء عشق :
بررسي منشاء عشق در حقيقت ، بررسي كيفيت جنبه ي ادراكي عشق
است در اين بخش درمورد چگونگي پديد آمدن عشق از سه منشاء
حسي ، نجومي ،الهي و ماورايي صحبت خواهد شد
الف) منشاء
حسي
اعتقاد بر اين است كه عشق از سماع و نظر پديد مي آيد يعني
از نگريستن به چهره ي زيبا يا شنيدن وصف زيبايي آن . در
واقع نخست چشم بيند ، آنگه دل پسندد ، چون دل را پسند
افتاد ، طبع بدو مايل شود ، چون طبع مايل گشت ، آنگاه
دل متقاضي ديدار او باشد . اين عشق صرفا" عشقي جسماني است
مانند:
منظومه ي
ويس و رامين
و يا
زال و
رودابه
ب) منشاء
نجومی
نظريه ي منشاء نجومي عشق مبتني بر تأثير ستارگان در پديد
آمدن عشق است كه امروزه اين نظريه مورد تأييد نمي باشد .
ج) منشاء الهی و
ماورایی
بحث در اين مقوله مسأله جبري يا اختياري بودن عشق را ايجاب
مي کند يعني اگر عشق اختياري باشد نمي تواند موهبت باشد
و بعكس اگر جبري باشد و موهبت باشد اختياري نيست . ( در
اين باره عرفا عشق را قضاي الهي مي دانند به اين طريق كه
خداوند بندگان مستعد اما ناتوان از تحمل عشق خويش را بدان
گرفتار مي كند تا قابليت پذيرفتن عشق او را كسب كنند)
رابطه ی عشق با
روح:
روح ما در عشق است و عشق، نيروي فعاليت روح است در جستجوي
نيكي وچون روح در طلب چيزي برتر يعني نيكي برآ مده است عشق
پديدار گرديده و هنگاميكه روح هست عشق نيز هست وروح چون
غير از خداست ولي از خدا برآمده دايم در اشتياق رسيدن به
اوست .
نشانه هاي عشق انسان به خدا ؛ نخستين نشانه محبت بنده به
خدا آن است كه خدا را برهمه چيز خود ترجيح دهد دوم آ نكه
در ظاهر وباطن مطيع خدا باشد ، سوم آنكه در همه امور خود
موافق او باشد ؛ چهارم آنكه اولياءخدا را به خاطر او دوست
بدارد ، پنجم آنكه لقاءخدا را به بقاء خود ترجيح دهد ؛ ششم
آنكه هر چيز در جنب محبت خود حقير شمارد ؛ هفتم آنكه هنگام
ذكر نعمتهاي خدا شادمان شود ؛ هشتم آنكه همه مخلوقات غرق
ذكر خدا باشد ؛ نهم آنكه با شواهد وآثار او انس بگيرد ؛
دهم آنكه جزاز محبوب محفوظ نشود.
نشانه های عشق انسان به خدا:
نشانه هاي محبت خدا به بنده
:
اولين نشانه آن است كه بنده خدا را دوست مي دارد همانگونه
كه خداوند بنده را دوست دارد ، دوم آن است كه خدا بنده را
محبوب دوستانش مي كند ؛ سوم آنكه بنده را در امور موفق مي
گرداند ؛ چهارم آنكه سنگيني خدمت را از بنده بر ميدارد ؛
پنجم آن است كه به قدر نياز بنده به او عطا مي كند ( چون
بيش از حد مضر است ) ؛ ششم آن كه بلاي بنده را زياد مي
كند ( براي رسيدن بنده به كمال مطلوب ) ؛ هفتم آنكه بنده
را مخفي مي كند ؛ هشتم آنكه بر بنده سخت مي گيرد ؛ نهم
آنكه اخلاق بنده را نيك مي گرداند ؛ دهم آنكه دنيا را
مغبوض بنده اش مي سازد .
عشق عرفاني
:
عشق واقعي نزد عرفا ، عشق متقابل خداو بندگان به يكديگر
است ، بعضي از عرفا عشق خدا به خلق را جلوه اي از عشق او
با خويش مي دانند . عشق انسان به خدا نيز جلوه اي ديگر از
همان عشق محسوب مي شود ، يعني عشق انسان و خدا ، از نظر
اينان ، در دايره اي جريان دارد كه يك سويش به خدا و سوي
ديگرش به انسان مربوط است . به عبارت ديگر ،اين يك عشق
است كه دو سوي دارد ، سوي الهي و سوي انساني ، و چون در هر
صورت غرض از آن معرفت خدا هم هست ما آن را عشق عرفاني مي
ناميم . عشق انسان زائيده ي عشق خداست و سبب تفاوت درجه اش
با عشق خدا ، كدورت جسم انسان است ، كه در صورت از ميان
برخاستن اين كدورت كه لازمه اش فناء بنده به حق است . محبت
نيز طهارت و صفاي اصلي اش برمي گردد و اين همان عشقي است
كه از خدا آغاز مي شود ، به انسان ميرسد ، و او را به خدا
ميرساند.
و البته آنچه پايان يافتني نيست همين قصه ي عشق حقيقي است
، زيرا اين عشق از روز الست آغاز شده است انگيزه ي پديد
آمدن انسان و هستي است و هستي پايان ندارد ، پس عشق نيز
همواره همراه هستي است و پايان نيافتني . در اين جهان همه
چيز بر محور عشق مي چرخد ، عشق است كه در تمام تاروپود
هستي ساري و جاريست و يادگار ازلي مي باشد و در تمام اين
گنبد دوّار هيچ سخن و حديثي از سخن عشق خوشتر نيست . و
همين عشق است كه بزرگاني چون حلاج را بر سردار مي فرستد ،
عارفي چون مولانا را شيفته و بي قرار مي سازد و شاعري چون
حافظ را روانه ي ميخانه مي سازد و ...........
حال پس از بيان مقدماتي از عشق به تعريفي كلي و جامع از
عشق مي عشق ، بُراق سالكان است و مركب پردازيم.روندگان ،
هرچه عقل به پنجاه سال اندوخته باشد عشق يك دم آن را بسوزد
و عاشق را پاك و صاف ميگرداند . عاقل به صد حيلت آن مقدار
سير نتواند كرد كه عاشق به طرفة العين ،عاقل در دنيا است
و عاشق در آخرت ، عشق درد نيست ولي به درد آرد – بلا نيست
ولي بلا آرد .
با تحقيقي كه در ديوان حافظ به عمل آمده است اين امر به
وضوح مشاهده مي شود كه ديوان حافظ ( عشقنامه ) است . در
اين عشقنامه تنها وجود يأس انگيز و پر درد و بلاي عشق نيست
كه به نظر خواننده ميرسد بلكه در عين حال اين طبيب عشق
داروي تمامي اين دردها را نيز تجويز نموده است
طبيب عشق مسيحا دم است و مشفق ليك چو درد در تو
نبيند چه را دوا بكند
تفاوت عمده ي حافظ با ديگر شاعران اين است كه از آغاز صنم
و صمد را با هم عشق ورزيده بود چهره- ي عاشق كامل در شعر
حافظ ، آن پير سپيد موي عابد و زاهد كه يكسره زندگي را ترك
گفته و به زاويه ي وَرَع پناه برده نيست.
از نظر حافظ در مذهب عاشقان حافظي و دُردي كشي الزاما"
مخالف با هم نيستند . اگر چه به هر صورت و در هر شرايطي با
يكديگر قابل جمع نمي باشند . براي آدمي ، زيستن بدين گونه
و در عين حال چنان به سلامت گذشتن كه نه مستوجب عقوبت شرع
گردد و نه نامش در زمره ي زاهدان ريائي ثبت گردد رندي و
شوخي و شيرين بياني ست و اين هر دو در گرو عاشقي است . اما
رسيدن به اين جايگاه كه همچون قاف بلند است و حتي سيمرغ
بلند پروازي چون حافظ گاه فروتنانه اذعان ميدارد كه همت و
قدرت پرواز به آن جايگاه را ندارد .
جناب عشق بلند است ،همتي حافظ كه عاشقان ره بي همتان به
خود ندهند
در نظر حافظ عشق در مرحله ي الهي هنگامي پايدار و تزلزل
ناپذير خواهد بود كه عاشق سراب فريبنده و پر درد و رنج عشق
مجازي را پشت سر گذاشته و پس از طي اين مرحله به چشمه ي
گوارا ي عشق الهي رسيده و از آن سيراب گشته باشد .
بدون تجربه ي عشق مجازي اگر كسي در هر مقام و مرتبه از زهد
و تقواي الهي دم زند بسيار احتمال دارد كه همچون شيخ صنعان
به سرانجامي تلخ گرفتار آيد . پس عشق مجازي با همه ي مذموم
بودن به هر حال مرحله اي ضروري از تكامل روح عاشق در مسير
مختلف منزل عشق است .
گفتم صنم پرست مشو با صمد نشين گفتا به كوي عشق
هم اين وهم آن كند
با
توجه به مطالبي كه عنوان گريد به شخصه براي من ثابت گرديده
كه تمامي ابيات و غزلهايي كه حافظ در آن از عشق و عاشقي
سخن رانده است هدفش عشق الهي نبوده و همانطور كه گفته شد
عشق مجازي را مقدمه و حتي لازم براي عشق الهي ميداند و
اينكه بسياري از صاحب نظران ادب پارسي از ابيات عاشقانه
ي ديوان او برداشت عرفاني نموده اند نظري صائب نبوده و اين
مفهوم را در ذهن تداعي مي كند كه به قول خود
او
هر
كس حكايتي را به تصور چرا كند ؟
حافظ در راه سفر به كوي عشق عقل را سد راه خود مي
بيند و از او بيزاري مي جويد و براي از سر راه برداشتن اين
سد چاره اي نمي بيند جز آنكه به مدد باده عقل را از خويش
بي خويش كرده و آنگاه با فراغت دل ز شهر هستي روانه مي شود
.
اي كه دايم به خويش مغروري گر ترا عشق
نيست معذوري
گِرد ديوانگان عشق مگرد كه به عقل
عقيله مشهوري
پس
معلوم مي شود از دفتر عقل نمي توان آيت عشق آموخت :
اي كه از دفتر عقل آيت عشق آموزي ترسم اين نكته به تحقيق
نداني دانست
و لاجرم عاقلان اگرچه نقطه ي پرگار وجودند ولي عشق داند
كه در اين دايره سرگردانند آري عقل را در گشايش مشكلات عشق
تدبير و كياست چنداني نيست .
قياس كردم و تدبير عقل در ره عشق چو شبنمی است که به بحر
مکشید رقمی
هشدار كه گر وسوسه ي عقل كني گوش آدم صفت از روضه رضوان
بدر آيي
پس ميتوان نتيجه گرفت حال كه حافظ عقل را سد راه خود مي
داند و راه زوال آن را درباره نوعي تعبير ميكند پس چگونه
است كه عده اي از اهل قلم با صراحت تمام بيان ميكنند كه
ابياتي كه در آن شراب مجازي مدنظر است در ديوان خواجه
وجود ندارد و هرجا كه خواجه از شراب و مستي سخن رانده قصد
او شراب قرب الهي است و نه شراب مجازي؟خواجه در جاي ديگر
با طرح يك مسئله فلسفي بازهم از عشق لايزال الهي سخن رانده
و مي گويد : انسان كه جزئي و عاشق است و معشوق كه خداست و
كلي است . اگر در وحدت عشق انحلال يابند اول و آخر از ميان
برخاسته و وحدت باقي مي ماند .
ميان عاشق و معشوق هيچ حايل نيست تو خود حجاب خودي حافظ از
ميان برخيز
بدينگونه عاشق در مقابل معشوق از خودي خويش برخاسته و در
معشوق جاودانه ميگردد . حال مي پردازم به توضيح برخي مطالب
از نظر حافظ ، پيرامون جنبه هايي از عشق كه سلامت رهروان
وادي عشق در گرو توجه بدآنهاست :
1- عشق فطري است نه اكتسابي
مي ده كه عاشقي نه به كسب است و اختيار اين موهبت رسيده ز
ميراث فطرتم
2- مناسب ترين مكان براي تجلي عشق ميخانه است
حديث عشق كه از حرف و صوت مستغني است به ناله ي دف و ني در
خروش و ولوله بود
3- عشق با عقل منافات دارد
عقل مي خواست كه از ان شعله چراغ افروزد برق غيرت بدرخشيد
و جهان برهم زد
4- لاجرم عاشق مجنون است
صلاح و توبه و تقوا ز ما مجو حافظ ز رند و عاشق و مجنون
كسي نيافت صلاح
۵- عاشق
موجب غم و منافي خرمي و شادماني است .
حافظ آن روز طربنامه ي عشق تو نوشت كه قلم بر
سر اسباب دل خرم زد
6- عشق موجب بدنامي و رسوايي است .
گر مريد راه عشقي فكر بدنامي مكن شيخ صنعان
خرقه رهن خانه ي خمار داشت
7- عشق ملازم بلاكشي ، خطر كردن و بي پروايي در استقبال
از ناملايمات است :
ناز پرورد تنعم نبرد راه بدوست عاشقي شيوه ي
رندان بلاكش باشد
8- عشق بيماري است .
اشك خونين بنمودم به طبيبان گفتند درد عشق است
و جگرسوز دوايي دارد .
9- لازمه ي عاشقي صبوري و تحمل است .
صبر كن حافظ به سختي روز و شب عاقبت روزي بيابي
كام را
10- عشق ملازم اخلاص ، صداقت و وفاي به عهد است .
دلا در عاشقي ثابت قدم باش كه در اين ره نباشد
كار ، بي اجر
11- عشق عاقبت منجر به شهادت و مرگ مي شود .
راهيست راه عشق كه هيچش كناره نيست آنجا جز آن
كه جان بسپارند چاره نيست
در حافظ عشقي است از سرچشمه ي لايزال الهي ، او در اين راه
اهل حال است نه قال عشق او با مدارا و آرامش همراه است .
وجود چنين عشقي مسئله ي مذهب را براستي براي حافظ گشوده
است . او دريافت كه هرچه هست همان معشوق بي پيرايه ، بزرگ
و بي مانند اوست و جنگ هفتاد و دو ملت نيز در اين ميان
براي رسيدن به معشوق است .
عرضه كردم دو جهان بر دل كار افتاده بجز از عشق تو ،
باقي همه فاني دانست
با تحقيق در ديوان حافظ در مي يابيم كه ، او جهان بيني
هاي فلسفی خيام ، و روح عاشق مولانا و شادي و نشاط انگيزي
سعدي را در بيان عشق خود بكار برده است .
سعدي در عشق صريح و شتابزده و اميدوار است ولي حافظ معشوق
زميني را نيز با عشقي والاتر مي بيند و به همين دليل در
زبان اوهيچگاه سخن شكوه و گلايه از معشوق تا مرزهاي
بدخواهي و دشنام ادبي نيست . بي اعتنايي معشوق نيز بر گردن
اوست . چرا كه معشوق در نظر او ارزنده و بي عيب است .
هر چه هست از قامت ناساز و بي اندام ماست ور نه
تشريف تو بر بالاي كس ناساز نيست
اگر به زلف دراز تو دست ما نرسد
گناه بخت پريشان و دست كوته ماست
اين ايثار و تسليم و رفتار زاييده ي نگرش عرفاني حافظ به
عشق و عاشقي است ، اين وجود متفكر و روحاني عاشق ، عشق است
؛ زيبايي در چشم او معيار ديگري دارد كه با معيارهاي
زيبايي شناسي هيچ يك از شاعران همانند نيست . او به زيبايي
ظاهري بسنده نمي كند بلكه حقيقت زيبايي در نظر او با
معيارهاي مادي قابل ارزيابي نيست .عشق از هرگونه ي آن –
زميني يا آسماني – براي حافظ موهبتي الهي است و در روح او
جايي بلند و گسترده دارد . جهان هستي را طفيل آن ميداند و
اميدوار است كه اين فن شريف چون هنرهاي دگر موجب حرمان
نشود . براي حافظ ( گِل آدم ) را با عشق سرشته اند و از
اين رو فرشته
با همه ي شأن خود ، به مرتبه ي او نمي رسد. زيرا فرشته نمي
داند عشق چيست ؟ و با آنكه عاقلان نقطه ي پرگار وجودند ولي
در دايره ي عشق سرگردانند . زيرا محرك وجود و مصدرزيباييها
عشق است حافظ شهره ي شهر است به عشق ورزيدن ولي در نظربازي
او بي خبران حيرانند چراكه نمي توانند از ماوراء اين جثه ي
نحيف و موجود آرام درياي متلاطم عشق را حدس بزنند . عشق كه
آمد همه چيز هست .
عشق در انديشه ي حافظ ارجمند و پناهگاه بشر از شر و بدي
است . تمام جهان بيني حافظ بر عشق مبتني است . همين قوت و
وسعت تجربه ي غنايي شاعر بود كه بعدها ما در اروپاي
رمانتيك از يك سو ( گوته ) شاعر آلماني را واداشت در وجود
وي به يك حافظ مقدس سلام دهد و پيروي از شيوه ي او را
آرزوكند .بدون ترديد عشق بارزترين جنبه ي تفكر حافظ بشمار
ميرود .
حافظ مي كوشد تا مخاطب خود را مطمئن كند كه عشق انساني مثل
عشق الهي است آنچه در خرابات رندان هست با آنچه در خانقاه
صوفي است تفاوت ندارد.
چنانچه مسجد و كُنشت هر دو جلوه گاه يك معشوق است و در
تمام احوال و عوالم هرجا كه هست پرتو روي حبيب است . حافظ
در آنچه راجع به عشق انسان مي گفت راجع به مسائل امانت
الهي سخن مي راند راجع به قرعه ي فالي كه به نام انسان
درآمد و انسان چون ظلوم جَهول بود و فقط به اهميت خويش مي
نگريست آن را پذيرفت و بعدها در دنياي واقعيت به دشواري آن
پي مي برد .
اينكه حافظ مثل حلاج عشق را امري مربوط به عهد ازل مي داند
نشان ميدهد كه اين امانت در نزد وي جز امري كه نوعي
همانندي بين انسان و خدا را به وجود مي آورد نيست و سر
دعوي حلاج كه اسرار هويدا مي كرد از همين جاست .
عشقي چنين بلند پرواز ، آسماني و تصعيد يافته كه جز در
تعدادي معدود از غزلهاي عرفاني حافظ رنگ نگذاشته است .
معرف لحظه هاي عادي زندگي شاعر نيست و رسوبي است از لحظه
هاي درخشان اما ديرياب تجربه هاي بيخودي كه اگر در بين
تمام سالهای فعاليتهاي او پخش شود شايد به زحمت فرصت يافته
باشد كه در هر سال بيش از يك يا دو غزل از اين دست سروده
باشد حافظ تقریبا" تمام راز عشق خود را كه عبارت از عشق
مجذوبان ، عشق بيدلان و كساني است كه جاذبه ي عهدالست آنها
را به سوي حق مي كشيد در اولين اولين غزل ديوان خود بيان
ميكند و اين يك غزل به تنهايي در بيان تعليم عشق حافظ
ميتواند حكم ابيات ( ني نامه ) آغاز مثنوي را داشته باشد
در بيان تعليم عرفان مولوي .
با ذكر تمامي مطالبي كه گفته شد و تحقيق جامع بزرگان ادب
پارسي درباره ي شعر حافظ و كلام شور آفرين عشق و با اين كه
ديوان حافظ سراسر سرود عشق و مستي است . باز اين رند جهان
سوز حقيقت حال خود را چنان از هر كس پنهان ميدارد كه از
سخن او به درستي نميتوان دانست كه آيا مقصود او از اين عشق
در واقع عشق مجازي است يا عشقي است كه صوفيان از آن سخن مي
گويند و شايد هر دو باشد اما كيست كه يقين داشته باشد كه
در هرجا مقصود چيست ؟
آيا حافظ جز عشق به زن و فرزند عشق ديگري نيز داشته است ؟
آيا در شيراز كه معدن لب لعل است . كان حُسن كسي توانسته
دل او را تسخير كند ؟هيچكس نميداند شايد داستان دلداده ي
او به نام شاخ نبات كه از غيب در خلوت يك رؤيا شاعر جوان
نااميد را به دولت وصلش نويد داده بودند هم افسانه اي بيش
نباشد . در هر حال سخن از حافظ در شعر او پايان ناپذير است
و هركس كه در اين راه گام برميدارد دريچه هاي روشن و تازه
اي به روي او باز ميشود و شايد هم روزي فرا رسد كه تمامي
اين ابهام ها و پوشيدگي هاي شعري او كه حقيقتا" زيبايي
شعرش هم با آنهاست آشكار گردد .
/ مجتبي كردي
/
مسئول انجمن شعر و ادب شهرستان خرم دره |
